nlbe-nl Dé beste software voor kwaliteits- en risicomanagement.

Hoe creëer je een veilige werkomgeving waar iedereen aan meewerkt?

Het levert iedere leidinggevende of veiligheidskundige regelmatig kopzorgen op: veilig werken is lang niet altijd de prioriteit tijdens de dagelijkse werkzaamheden. En dat maakt het terugdringen van het aantal incidenten lastig.

Waar gevaar duidelijk zichtbaar is, en de gevolgen meteen voelbaar zijn, is men eerder bereid om de juiste maatregelen te treffen. Maar daar waar het gevaar indirect is en de gevolgen pas op langere termijn merkbaar zijn, is het een uitdaging om veilig werken tussen de oren te krijgen.

Met de juiste methodes is veilig werken voor iedereen haalbaar, je moet alleen de juiste knoppen in het brein vinden om op te drukken.

In dit artikel én het volgende artikel (over twee weken) nemen we je mee in de psychologie van veiligheid, op welke knoppen je wel kunt drukken en hoe je ervoor zorgt dat veilig gedrag de norm wordt.

Gevaren die je niet ziet zijn het gevaarlijkst

Hoe tastbaarder het gevaar is, hoe minder moeite mensen hebben met het treffen van de bijbehorende maatregelen. Een brandweerman zal nooit uitrukken zonder zijn beschermende kleding, helm en andere maatregelen.

Maar als het gevaar abstract is, dat wat we niet direct zien of waarvan de gevolgen niet direct te voelen zijn, dan hebben we de neiging om het te bagatelliseren. Denk bijvoorbeeld aan stralingsgevaar. Mensen vinden dit vaak abstract en een ver-van-mijn-bed show, en zullen meer moeite hebben om maatregelen te nemen.
Hoe verder weg de effecten zijn, hoe moeilijker het dus is om mensen ervan te overtuigen dat ze veiligheidsmaatregelen moeten treffen. Ook zijn mensen vaak makkelijk overmoedig, ze denken dan ‘dat overkomt mij niet.’

Hoe hard het ook klinkt: als er iets ernstigs gebeurt met een collega, of als je zelf een (bijna-)incident meemaakt, word je voorzichtiger. Dit effect werkt echter tijdelijk, zodra we gewend zijn aan de aanwezigheid van gevaar, zien we het als minder gevaarlijk.

Wel kun je deze incidenten gebruiken voor het creëren van awareness. Door de kracht van herhaling, blijft het actueel én blijft het beter hangen. Die opvolging is van cruciaal belang.

Door gebruik te maken van een incident management systeem als Zenya FLOW, creëer je bewustzijn en is de opvolging een logische stap in het proces.

Ongevallen en incidenten gebeuren vrijwel nooit bewust

Niemand staat ’s ochtends op met het idee om een ongeval op het werk te veroorzaken. Net zoals niemand de weg op gaat met de intentie om een ongeluk te veroorzaken. Toch gebeuren er dagelijks (bedrijfs)ongevallen, waarbij een deel veroorzaakt wordt door het niet (juist) opvolgen van regels of protocollen.

Door het niet dragen van de juiste beschermende kleding bijvoorbeeld of het niet gebruiken van de juiste hulpmiddelen. Gedrag waarmee willens en wetens het risico genomen wordt dat er een incident kan plaatsvinden.

Onbewust lopen we dus iedere keer bij het niet opvolgen van de regels het risico om een ongeval te veroorzaken. En toch volgen we die regels lang niet altijd op. Organisaties proberen vervolgens medewerkers zover te krijgen dat wel te doen, maar dat is lang niet altijd even succesvol.

De meest voorkomende methode om veiligheid over te brengen, is door instructies en voorlichting te geven over regels en protocollen. Uit de praktijk blijkt echter dat het sturen op regels vaak niet werkt.
Je kunt nog zoveel voorlichting geven en nog zoveel hameren op regels, maar als men het belang zelf niet inziet, dan zullen zij snel weer in hun oude gewoontes terugvallen. Je zult dus andere maatregelen moeten treffen. Hiervoor is een stukje psychologie erg handig; als je weet hoe je iemand kunt motiveren, kun je het gewenste gedrag wél tussen de oren krijgen .

Negatief gedrag straffen? Liever positief gedrag belonen!

Een veelgebruikte manier om veilig werken af te dwingen, is het bestraffen van ongewenst gedrag. Aan de ene kant vinden werknemers het normaal dat er een straf volgt op het werken zonder beschermende kleding. Anderzijds vindt men dat deze straf niet voor hen moet gelden. Want als zij het risico nemen, dan hebben ze daar een goede reden voor (aldus de werknemer).

Denk hierbij aan excuses als ‘het lag niet in de buurt, het was maar voor heel even, ik heb het al zo vaak zo gedaan, mij overkomt zoiets niet, we werken al jaren zo etc.’

Die mensen vinden eigenlijk dat ze niet gestraft moeten worden, aangezien ze heel goed weten waar ze mee bezig zijn. Besluit je als organisatie om wel straffen uit te delen, dan lijkt het misschien dat men gewenst gedrag gaat vertonen én dat er dus veiliger gewerkt wordt.

Helaas is er in deze situatie vaak sprake van schijnveiligheid: men gaat zich zo gedragen om geen straf te krijgen, niet omdat ze ervan overtuigd zijn dat het de veiligheid ten goede komt. En wat gebeurt er als er geen leidinggevende te bekennen is? Juist, dan blijft de bescherming achterwege.

Goed gedrag belonen zorgt voor een veiligere werkomgeving

Pavlov onderzocht hoe gedrag van een hond (kwijlen) wordt beïnvloed door een bepaalde actie. Honden gaan kwijlen bij het zicht (of de geur) van voer. Pavlov speelde geluid af voordat de hond voer kreeg, waardoor de hond op een gegeven moment zo geconditioneerd was dat hij ging kwijlen bij het horen van het geluid.

Het geluid betekende voor de hond namelijk dat er snel voer zou volgen. Zo leerde Pavlov de hond dus aan dat het vertonen van bepaald gedrag (kwijlen als hij een bepaald geluid hoort) beloond wordt met voer. En hoewel de meningen verdeeld zijn of dit bij mensen ook zo werkt, is het tot op zekere hoogte wel bewezen. Als je beloond wordt, ben je nu eenmaal eerder geneigd om gewenst gedrag te vertonen.

Maar is het dan niet net als met straffen dat je schijnveiligheid creëert? Indien de beloning bijvoorbeeld bestaat uit geld, kan dat zeker het geval zijn. Denk aan het uitreiken van een bonus als er geen incidenten zijn geweest. Dan creëer je namelijk een cultuur waarbij incidenten mogelijk niet (meer) gemeld worden. Dat staat haaks op wat je wilt bereiken.

Wat wél werkt, is gewenst gedrag belonen door een compliment of schouderklopje. Doe je dit ook nog eens waar anderen bij zijn, dan sla je twee vliegen in één klap. Dan pak je namelijk ook het sociale aspect beet, noem het groepsdruk. Want iedereen wil horen dat hij/zij iets goed doet, niemand is daar echt immuun voor.

Volgende keer: meer tips om veilig gedrag te motiveren

Niemand veroorzaakt bewust een gevaarlijke situatie of erger, daar mogen we wel vanuit gaan. Maar zoals we hierboven zagen, gebeurt het wel. Dat komt onder andere doordat je met bestraffen van onveilig gedrag vaak het tegenovergestelde bereikt van wat je voor ogen hebt. Belonen door middel van een compliment of schouderklopje blijkt wél te werken.

We stipten ook al het sociale aspect aan. In het volgende artikel, over twee weken, gaan we hier verder op in. We staan dan ook stil bij direct en indirect gevaar en wat dat met de beleving doet. En hoe je met subtiele hints iemand een bepaalde richting in kunt krijgen. Tot dan!

Lees deel 2 hier >

Weten hoe je veilig werken
de norm maakt met Zenya software?

Neem contact op met onze experts. Wij denken graag met je mee.